Divan Edebiyatı, Osmanlı Dönemi’nde gelişen, Arapça ve Farsça kelimelerin etkisinde kalmış, Osmanlı Türkçesiyle yazılmış bir Edebiyat türüdür. Bu Edebiyat, soyut anlatımın öne çıktığı, sanat yapma amacının esas alındığı ve “hüner gösterme” anlayışının hakim olduğu bir gelenek oluşturmuştur. Hem şiir hem de nesir alanında çok sayıda önemli eser verilmiş, bu eserler genellikle zengin süsleme sanatları ve sembolik imgelerle bezenmiştir.
Divan Edebiyatının Dili ve Kullanım Alanları
Divan Edebiyatı eserleri, Arapça ve Farsça kelimelerin yoğun kullanıldığı Osmanlı Türkçesi ile yazılmıştır. Bu durum, hem zengin bir kelime hazinesini hem de derin bir çok anlamlılığı beraberinde getirmiştir.
Dönemin aristokratik ve entelektüel zümresine hitap eden bu dil, genelde sıradan halkın anlamakta zorlandığı soyut bir ifade tarzına sahiptir.
Divan Edebiyatında en çok kullanılan tür şiirdir ve şiirlerde genellikle gazel, kaside, mesnevi, rubai ve murabba gibi nazım biçimleri tercih edilmiştir. Bu türlerin her biri, belli bir ahenk ve kural yapısına sahiptir.
Soyut Anlatım ve Mazmun Kullanımı
Divan Edebiyatında soyut anlatımın öne çıkması, bu Edebiyatın sanatçıların estetik bir ideal peşinde koşmasından kaynaklanmıştır.
Bu soyut anlatım tarzı, “mazmun” adı verilen kalıplaşmış benzetme ve ifadelerin kullanılmasıyla kendini gösterir.
Örneğin:
- Gül: Sevgiliyi,
- Bülbül: Aşığı,
- Mum: Ayrılığın verdiği acıyı sembolize eder.
Divan Edebiyatında Kadın Figürü
Divan Edebiyatında “divan kadını” figürü, belirli bir kadın imgesini yansıtır ve genellikle aşk, güzellik ve aşk acısının sembolü olarak kullanılmaktadır.
Bu kadına dair mazmunlar, onun fiziksel güzelliği ve aynı zamanda ona duyulan aşkın etkisini anlatır. İşte divan edebiyatında sıkça karşılaşılan bazı “divan kadını” mazmunları:
- Süregül (Göz) ve Çehre: Kadının bakışları, divan şiirinde en çok övülen unsurlardan biridir. Gözler, kadının cazibesini, bakışlar ise derin anlamları simgeler. Genellikle “çehre” (yüz) de kadının en önemli güzellik unsuru olarak vurgulanır.
- Zülf-i Yâr (Saç): Sevgilinin saçı, Divan Edebiyatında bir başka önemli mazmundur. Kadının saçı, bazen aşkın çekiciliği, bazen de onu görebilmek için geçen çileyi simgeler. Ayrıca saçın uzunluğu ve dalgalanması, kadının zarifliği ve güzelliğiyle ilişkilidir.
- Gül: Kadının yüzü ya da gülümsemesi, güzelliğinin bir sembolü olarak kullanılmaktadır. “Gül” mazmunu, kadın ve onun güzelliğiyle özdeşleşmiştir. Kadın güzelliği, tıpkı bir gül gibi narindir, zariftir ve çevresine hoşgörü yayar.
- Bülbül ve Gül: Bülbül, kadına duyulan derin aşkı ve onun için duyulan özlemi simgeler. Bülbülün, güle duyduğu sevda ve aşkın zorlukları, divan kadınının güzelliği karşısında duyulan aşkı anlatır.
- Sümbül ve Lale: Kadının zarafeti ve gençliği, bu çiçeklerle sembolize edilmektedir. Lale, genellikle kadının dişiliğini, sümbül ise gençliğini ve tazeliğini simgeler. Bu çiçeklerin, kadınla olan ilişkisinde ise zariflik, tazelik ve baş döndüren bir güzellik olarak ima edilir.
- Nehir ve Deniz: Kadının derinliği ve çekiciliği bazen “nehir” veya “deniz” mazmunlarıyla anlatılmaktadır. Bu, kadının içsel güzelliği ve ruhsal derinliğiyle bağlantılıdır.
- Aşk ve Acı: Divan kadını, her zaman sevda ve acı arasında bir denge kurar. Aşk, acı çeken bir divan kadınının yaşadığı duygusal dünyayı tanımlar ve şiirlerde sıkça kullanılır.
- Mercan ve İnciler: Kadının dudakları, dişleri veya yüzü bazen mercan ve incilerle simgelenmektedir. Bu, kadının fiziksel cazibesini ve güzelliğini vurgular.
- Perde: Kadının gizemi, güzelliğini gizlemeye çalışması ya da bakışlardan uzak kalmaya çalışması, “perde” mazmunuyla anlatılmaktadır. Bu, bazen sevginin ulaşılamazlık anlamına da gelir.
- Zeytin ve Nar: Zeytin, kadının olgunluğunu ve güzelliğini, nar ise onun cazibesini, canlılığını ve çekiciliğini sembolize eder.
Divan şiirinde “divan kadını” daha çok güzellik, masumiyet ve aşk ile ilişkilendirilen bir figürdür. Bu mazmunlar, onun çekiciliğini ve büyüsünü betimlemek için kullanılmaktadır.
Bu semboller, Divan Edebiyatı eserlerinin anlaşılmasında anahtar bir rol oynar.
Divan Edebiyatının Diğer İsimleri
Divan Edebiyatı, sadece “Divan Edebiyatı” olarak anılmaz. Aynı zamanda “klasik Türk Edebiyatı” veya “Medrese Edebiyatı” adıyla da bilinmektedir.
“Medrese Edebiyatı” ismi, bu Edebiyatın medrese kültürü ve geleneği içerisinde şekillendiğini ifade eder.
Tarihsel Gelişimi
Divan edebiyatı, 13. yüzyılda Hoca Dehhani ile başlamış ve 19. yüzyılda Tanzimat Dönemi’ne kadar etkisini sürdümüştür.
Bu uzun dönem boyunca, Edebiyatın merkezi konularında aşk, tasavvuf ve ahlakî öğeler yoğun bir şekilde ele alınmıştır. Çoğu Divan şairi, ya söz sanatlarında ya da dini konularda eser vermiştir.
Şiirin Divan Edebiyatındaki Yeri
Divan Edebiyatında şiir, her zaman nesirden daha fazla ön planda olmuştur.
Gazel, mesnevi ve kaside gibi türler, bu Edebiyatın en önemli şiir türleri arasındadır. Şiirlerde ahenk ve musiki unsurlarına büyük bir önem verilmişir. Ayrıca aruz vezni vazgeçilmez bir öge olarak kullanılmıştır.
Nesir Alanında Divan Edebiyatı
Divan edebiyatında nesir eserleri, genelde didaktik veya dini konuları ele almıştır. Ancak bu eserlerde bile süsleme ve sanat kaygısından vazgeçilmemiş, şiirsel bir üsup benimsenmiştir. Türkçe nesrin gelişiminde Sinan Paşa ve Nergisi gibi isimler önemli katkılar sunmuştur.
Öne Çıkan Divan Edebiyatı Şairleri
Divan edebiyatı denildiğinde akla gelen önemli şairler şu isimlerdir:
- Fuzuli: Aşk ve tasavvuf temalarını işleyen, lirizmiyle öne çıkan bir şairdir.
- Baki: “Sultanüuş-şuara” (Şairlerin Sultanı) unvanıyla tanınan Baki, gazelleriyle meşhur olmuştur.
- Nef’i: Hiciv ve kaside türündeki başarısıyla dikkat çeker.
- Nabi: Didaktik ve ahlakî konularda şiirler yazmıştır.
Yazı Önerisi: